De burger als verslaggever en hoe journalisten daar op reageren

rianne schuurmanEen burgerjournalist die een livevideoverslag maakt van alle verwikkelingen rond een bommelding. Het kan dankzij de moderne technologie. De professionele journalistiek reageert er nogal eens kriegelig op. Vaak met onheuse argumenten.

Het zat er aan te komen: een live-uitzending van breaking news via een livevideostreamingapp als Meerkat of Periscope. Rianne Schuurman deed het zaterdag, tijdens het gedoe rond de bommelding in een Gronings filiaal van supermarktketen Jumbo.

Ze was er toevallig aanwezig voor een actie van de Voedselbank. In het dagelijks leven is ze communicatiemanager bij het Groningse Martini Ziekenhuis. Ze deed ooit de opleiding journalistiek. Wellicht dat ze daarom de reflex had om meteen live verslag te gaan doen van alle verwikkelingen.

Op De Nieuwe Reporter heeft ze een stuk over haar ervaringen geschreven en de NOS betitelde haar als ‘Periscopefenomeen’.

Historisch moment

De actie van Schuurman is een mooi voorbeeld van spontane burgerjournalistiek: zomaar iemand is toevallig ergens aanwezig waar zich iets nieuwswaardigs afspeelt, en doet daar verslag van.

Nieuw is dat natuurlijk niet. Het is wèl nieuw dat het nu gebeurt met een livevideoverslag.

Wat dat betreft is dit een historisch moment in de geschiedenis van de journalistiek. Net zoals het een historisch moment was toen in 2009 de foto die de toevallige passant Janis Crums maakte van een vliegtuig dat een noodlanding moest maken op de Hudson in New York, in een tijdsbestek van enkele minuten – zonder tussenkomst van een professioneel nieuwsmedium – de hele wereld rondging, dankzij Twitter.

Collegialiteit

Rianne Schuurman werd tijdens haar verslaggeving uit de brand geholpen door de regionale omroep. Toen de batterij van haar telefoon leeg dreigde te raken, kwam een journalist van RTV Noord aangesneld om haar van stroom te voorzien. En ze kreeg ook nog een microfoon aangereikt.

Geweldig, deze collegialiteit van professionele journalisten.

Journalistiek is een vak

Er zijn ook journalisten die er niks van moeten hebben dat amateurs zich bezighouden met nieuws. En die witheet worden als dit wordt aangeduid met de term ‘burgerjournalistiek’. Zij menen: journalistiek is een vak, niet zomaar iedereen kan aan journalistiek doen.

Maar in feite is verslag doen van wat je ziet, terwijl je aanwezig bent bij een nieuwsgebeurtenis, een klassieke vorm van journalistiek. Journalisten doen in zo’n situatie in feite niets anders.

In de wetenschap wordt zo’n afwerende reactie van journalisten ‘boundary work’ genoemd: leden van een beroepsgroep stellen zich teweer tegen indringers en nieuwkomers door de grenzen van hun vak af te bakenen en te verdedigen. In feite vinden ze: dit is ons vak, blijf er met je poten vanaf, wegwezen!

Vaak wordt het wel wat subtieler verwoord, bijvoorbeeld door erop te wijzen dat amateurs maar wat doen en zich niets aantrekken van de ethische grenzen waar journalisten zich aan houden.

Grenzen

Afgelopen weekend las ik een typisch voorbeeld hiervan op de website van het Eindhovens Dagblad. Mario Bouwmans, chef van de stads- en streekredactie Helmond, schrijft over een vrouw die hij foto’s zag maken van iemand die zelfmoord had gepleegd door voor een trein te springen.

Hij snapt er niks van en schrijft: “Wie wil dit nou zien, in detail vastleggen en wellicht verspreiden?” En vervolgens:

De professionele journalistiek niet, die trekt grenzen. Redacties wikken en wegen over wat we kunnen melden en laten zien. Dat gebeurt op goede gronden, niet in de laatste plaats ook uit piëteit met de nabestaanden. Voor hen is de werkelijkheid al erg genoeg, die hoeft niet ook nog rondgetwitterd te worden.

Het is een stereotiepe reactie van professionele journalisten: wij houden ons aan de beroepsethiek, wij hebben ethische grenzen, wij publiceren niet zomaar iets.

Ik zal niet beweren dat redacties niet wikken en wegen, maar het is wel een heel sereen beeld dat Bouwmans hier schetst van de professionele journalistiek. Want laten we wel wezen, ook professionele journalisten maken foto’s van bebloede slachtoffers en daders. En die worden ook gepubliceerd door professionele media.

Prijs

Je kunt er zelfs een prijs mee winnen. Kijk maar eens naar de winnende foto’s van de Zilveren Camera uit 2000 (foto van een dodelijk slachtoffer van de vuurwerkramp in Enschede, liggend op straat in een plas bloed), 2002 (foto van de vermoorde Pim Fortuyn) en 2009 (foto van de doodbloedende Karst Tates in zijn auto nadat hij een aanslag had proberen te plegen op de bus met de koninklijke familie).

Over die laatste nieuwsgebeurtenis gesproken: wie herinnert zich nog de foto’s van door de lucht vliegende slachtoffers, die op de voorpagina’s van kranten waren afgedrukt? Het Eindhovens Dagblad publiceerde destijds ook foto’s van slachtoffers die op straat lagen.

En de maker van de foto van de doodbloedende Karst Tates, fotograaf Pim Ras, vertelde destijds in de talkshow Pauw & Witteman dat hij de foto in een roes maakte, niet bewust nadenkend maar op gevoel. Niks wikken en wegen dus. Dat kan ook niet in zo’n situatie, dan ben je gewoon te laat. Een nieuwsfotograaf handelt op instinct. En schiet als het nieuws zich plots aandient.

Inspiratie

Deze voorbeelden laten zien hoe krom het betoog van de ED-chef is. Hij stelt het – in zijn ogen – buitensporige handelen van een individu tegenover een ideaaltypische voorstelling van de professionele journalistiek.  Het is een voorstelling van zaken die veel te kort door de bocht is. Maar wel een mooi voorbeeld van ‘boundary work’ is.

En RTV Noord? Daar hebben ze zich laten inspireren door burgerjournalist Schuurman. Sinds vanochtend hebben ze een door alle verslaggevers te gebruiken RTV Noord-account op Periscope.

6 Comments

Add yours →

  1. Dag Alexander
    ‘Kriegelig, krom, onheus, afwerend, blijf er met je poten vanaf, wegwezen!’ Je oordeel is tamelijk helder.
    Toch is voor een goede oordeelsvorming het volgende ook van belang: foto’s publiceren van een vermoorde toekomstige premier of van mensen die het slachtoffer zijn van een aanslag op het koningshuis dient een algemeen belang, maar geldt dat ook voor uiteengereten lichaamsdelen van een onbekende die zelf de dood verkoos? Collega’s aan wie de fotograferende vrouw de opnames op haar werk wilde tonen, drongen er bij haar op aan de beelden direct van haar toestel te verwijderen.
    O ja, het is verder een goed, ouderwets, journalistiek gebruik te zorgen dat de naam en functie van degene die je citeert kloppen.
    Hartelijke groet
    Mario Bouwmans
    Chef In
    Eindhoven Dagblad .

  2. Alexander Pleijter

    8 juni 2015 — 15:28

    Beste Mario,

    Dank voor je reactie!

    Excuses voor het vergeten van de ‘w’ in je naam en de verkeerde functie-aanduiding. Een journalistieke doodzonde inderdaad.

    Er is natuurlijk een verschil tussen zelfdodingen en aanslagen. Maar ook bij het tonen van slachtoffers van aanslagen geldt dat niet iedereen dat ethisch juist vindt. Ik herinner me dat het tonen van de foto van de vermoorde Pim Fortuyn op de voorpagina’s van kranten, ook niet door iedereen als ethisch kies werd gezien. Daarvan zeiden ook mensen: die beelden had ik niet hoeven zien.

    Waar ik me dan ook tegen verzet is de tegenstelling die je schetst in je stuk. Aan de ene kant mensen die anno 2015 de verschrikkelijkste beelden naar elkaar sturen en ook rondtwitteren. En aan de andere kant de journalistiek, die als baken van ethisch normbesef wikt en weegt alvorens te publiceren. Naar mijn idee is dat een schijntegenstelling. Journalisten worden er door hun publiek ook regelmatig van beticht ethische grenzen te overschrijden.

    Overigens, wat is nu precies je functie op dit moment? Je ondertekent met ‘Chef In’ (wat is dat eigenlijk), maar in het colofon op ED.nl staat dat je chef van de regioredactie Helmond bent.

    Goede groet,
    Alexander

  3. Chef Helmond inderdaad aan de In-kant, de journalistieke productiekant dus.

  4. Ben het niet helemaal met jouw redenering eens, Alexander. Hoewel allemaal bloederig, kun je foto’s van een zelfmoord niet zonder meer op één lijn stellen met foto’s van de vuurwerkramp, de moord op Pim Fortuyn of de aanslag door Karst Tates.

    De zelfmoord van een “willekeurige” burger heeft niet dezelfde maatschappelijke relevantie als de drie grote nationale nieuwsgebeurtenissen die jij daar tegenover zet. Daardoor kan een serieuze journalistieke afweging (inderdaad, “wikken en wegen”) er wel degelijk toe leiden dat je publicatie elders van het bloederige beeld van een zelfmoord afwijst, terwijl je zelf evenzo bloederige beelden van die drie andere gebeurtenissen wel hebt laten zien.

    Dat heeft niet zo zeer te maken met “krom” of “veel te kort door de bocht” maar veeleer met afweging van journalistieke nieuwswaarde.

  5. Mooi stuk Alexander, en helemaal mee eens.

    Professionele journalistiek wordt er niet alleen van beticht ethische grenzen te overschrijden, ze doen het ook regelmatig in live verslaggeving en maken af en toe grove fouten. Zelfs bij de allergrootste namen ter wereld als Reuters, CNN, AP, New York Post, etc. Op zoek naar de eerste scoop.

    Hierbij denk ik bijvoorbeeld nog even terug aan de live verslaggeving tijdens de Boston Marathon aanslag: http://socialmediadna.nl/boston-bombings-de-online-explosie-internet-trollen-en-mediafouten/ De politie van Boston deed het beduidend beter: http://socialmediadna.nl/boston-bombings-politie-accounts-populairder-dan-nieuwsmedia/

    Want naast burgers krijgt oa de politie ook kritiek uit de hoek van diezelfde media als zij Periscope of andere diensten gebruiken om het publiek op zo’n moderne manier te informeren en daarmee hun brood ‘afpakken’.

  6. Ik vind het een prima zaak dat burgers meer een meer hun meningen melden aan het grote publiek. Juist de opkomst van de sociale media draagt er toe bij dat de “echte journalisten” zich weer moeten gaan bezighouden met hun vak van hoor en wederhoor.
    Het valt mij op dat er tussen die “echte journalisten” veel te veel kwakzalvers zitten die subjectief en op het gebied van bijvoorbeeld de GGZ vaak stigmatiserende stukken schrijven. De tijd dat ik dus alleen maar die “echte journalisten” serieus neem is al lang voorbij.
    Het probleem blijft echter dat we te maken hebben met een grote groep lezers die alles gelooft wat er geschreven wordt. En er wordt zoveel onzin geschreven….
    Voor wie mijn reactie mocht opvatten als een algehele klacht naar de journalistiek. Welnu, dat is dit ook.

Geef een reactie